I dio Teze o ekonomskoj situaciji

II dio Urgentne medjunarodne inicijative SR Jugoslavije I Evropska unija - vodeci strateski partner SRJ II Liberalizacija trgovine i poslovanja sa "novim" susjedima Opsti prethodni uslov ekonomskog oporavka i stabilizacije SRJ III Povratak SRJ na svjetsko trziste kapitala IV SRJ i novi univerzalni trgovinski sistem Svjetska trgovinska organizacija (STO)

III dio Osnove ekonomske politike u prelaznom periodu - teze

I DIO

TEZE O EKONOMSKOJ SITUACIJI

Zvanicne ocjene o uspjesnosti ekonomske politike temelje se na dva ugaona kamena: relativno stabilnim cijenama i rastu proizvodnje. Ali ni ove dvije u osnovi konjukturne tendencije, ne mogu da prikriju duboku krizu nase ekonomije.

Prethodne napomene

Rast proizvodnje mjeri se u odnosu na njen izuzetno nizak nivo do koga je dospjela u periodu od raspada Jugoslavije do 1994. godine i u kome su citavi proizvodni kompleksi bili potpuno umrtvljeni. Uz sav porast zabiljezen tokom protekle tri godine, industrijska proizvodnja nije presla, ili je tek neznatno presla, 40% onoga obima kojeg je imala u 1989. godini (zavisno od toga kojim se ponderacionim sistemom mjeri taj obim prozvodnje). I dalje postoje kompleksi proizvodnje koji su umrtvljeni, a ukupan rast proizvodnje, prije svega industrijske, forsira se po cijenu ogromne erozije kapitala: neto gubici u 1995. i 1996. uzeti zajedno, premasili su 20 milijardi dinara a, prema procjenama, neto gubici samo u 1997. dostice ce ovaj iznos.

O drustvenom proizvodu namjerno se ne govori , jer je izracunavanje, pogotovu njegovog realnog obima, sporno i njegova dinamika je u raskoraku sa fizickim obimom proizvodnje.

Stabilnost cijena takodje stavlja hipoteku na buducnost. Dva su kljucna faktora ove stabilnosti. Prvo, rapidno povecavanje javnog duga, tako sto fakticki deficit u javnoj potrosnji, koji je samo u 1996. i 1997. premasio 10 milijardi dinara ili 7,5% drustvenog proizvoda iz te dvije godine, finansiraju njegovi korisnici (kasnjenje u isplati zarada u javnom sektoru, penzija, neprimjenjivanje zakona o njihovoj revalorizaciji itd). Drugo, praksa gotovo sveopste kontrole cijena - uprkos tome sto zakon o drustvenoj kontroli cijena predvidja da su cijene u principu slobodne. Time su vec do sada izazvani duboki dispariteti cijena koji, na jednoj strani, izazivaju nove gubitke i glavni su izvor opste nelikvidnosti u privredi i usmjeravaju ucesnike na trzistu na pogresnu alokaciju resursa. Na drugoj strani, javice se kao ozbiljna prepreka ocekivanoj liberalizaciji u nasoj privredi, posebno u spoljnotrgovinskoj razmjeni. Pomenuta dva faktora su i medjusobno povezana. U Saveznoj Skupstini su upravo donijete dvije mjere koje to cine transparentnim. Reprogramiran je dug poljoprivredi u iznosu od blizu dvije milijarde dinara - sa grace periodom i dugim rokovima otplate, ali sa obavezom saveznog budzeta da kamatu od 8% uredno izmiruje - i prakticno je otpisan dug prema Narodnoj banci, pretvaranjem kredita iz primarne emisije (blizu 800 miliona dinara) u dugorocne kredite sa vise nego simbolicnom kamatom. Mozda se i jedna i druga mjera u datoj situaciji mogu smatrati iznudjenim, ali su one iznudjene prije svega politikom depresiranih cijena kojima su korisnici ovih kredita utjerani u gubitke i onesposobljeni da te kredite vrate. Posljedice su erodiran i onako nizak kreditni potencijal banaka, koji ce troskove ovoga kapitala prebacivati na druge plasmane putem povecanih kamata, i limitiranje mogucnosti Narodne banke da vodi monetarnu politiku.

Krizno stanje u privredi

Uzroci krize nalaze se u tri podrucja i sva tri su, na odredjen nacin, povezana sa politickim konsideracijama.

Prvo, medjunarodna izolacija nase zemlje. Poslije sankcija (najprije Evropske unije, a zatim Ujedinjenih nacija) u periodu od 1991-1995. godine, na snazi ostaje fenomen koji se obicno naziva "spoljni zid sankcija" - nasa zemlja je jos uvijek van svjetskog finansijskog i trgovinskog sistema. O tome da je ova pozicija iskljucivo politicki uslovljena na ovom mjestu ne treba ni govoriti. Ekonomski aranzmani i uslovi mogu da uslijede tek kada budu otklonjene politicke prepreke.

Drugo, privredni sistem. Na ovom podrucju problemi su viseslojni. Prije svega, postoji dualizam u nekim djelovima sistema (postoji i paradrzavna granica izmedju republka, koja fizicki "cijepa" jedinstveno trziste). Najjasniji primjer u tom pogledu je pitanje privatizacije. Drugi veliki problem je odnos u implementaciji sistema na relaciji federacija - republike. Ne samo sto predstoji posao usaglasavanja ovih sistema, sto je, vjerovatno, manji problem, vec postoji praksa ozbiljnog derogiranja, suspenzije sistema i jedinstvenog trzista od strane republika - putem podzakonskih akata i cak neformalnih odluka (tipican primjer je spoljnotrgovinska razmjena, cija se sistemska liberalizacija suspenduje na republickom nivou, iako je u tom domenu nadleznost savezne drzave iskljuciva). Ovim se dalje zaostrava problem pravnog reda u zemlji. Nasledje iz ranije drzave i njenog sistema jeste da ne postoji pravni red u tom smislu da je zastita ugovora (ili zastita povjerilaca) njegova temeljna osobina. Sada je to prosireno i na pomenutu praksu suspenzije sistemskih zakona podzakonskim aktima. Najzad, u samoj federaciji najveci broj zakona (Zakon o preduzecima, carinski zakon, spoljnotrgovinski zakon itd.) pisani su moderno, po ugledu na slicne zakone u razvijenim zemljama sa trzisnom privredom; eventualne nedostatke i nedosljednosti u tim zakonima lako je otkloniti. Medjutim, drugi djelovi sistema postavljeni su arbitrarno, za sto je izvanredan primjer carinski zakon, koji ne samo da je u osnovi diskriminatoran vec se neprekidnim izmjenama carinskih stopa gubi svaka njegova konzistentnost i sve vise se udaljavamo od principa jednake efektivne zastite za cijelu privredu. Carinski sistem je u praksi pod velikim uticajem diskrecionih, administrativno-politickih odluka, mimo ili nasuprot funkcija konzistentne zastitne politike. Uz to, politika kursa prakticno derogira cio sistem aktivne i pasivne zastitne politike. Dinamika (evidentiranih) prihoda od carina ne moze se povezati sa dinamikom uvoza.

Trece, ekonomska politika. Ekonomska politika kao da je podredjena dvama motivima - jedno je populizam (podstaknut gotovo neprekidnim izborima u zemlji), a drugo su interesi visokomonopolizovanih lobija, koji imaju moc da uticu na ekonomsku politiku. Odavde se povratno i javljaju odnosi u sistemu o kojima je bilo rijeci u prethodnom pasusu.

Sasvim su evidentne posljedice nabrojanih uzroka na stanje u privredi. Zbog medjunarodne izolacije i erozije kapitala u zemlji i njegovog prelivanja u potrosnju (bilo putem gubitaka, bilo usmjeravanjem sredstava od njegove prodaje strancima u potrosnju), propustena su najmanje dva investiciona ciklusa, sto uslovljava nekonkurentnost i neprofitabilnost nase privrede. Ovdje nije rijec samo o tome da je njena oprema zastarjela, vec i o tome da ona nije bila i nije u stanju da se prilagodjava trendovima u svjetskoj privredi i njena struktura je sada nekompatibilna sa traznjom u nasem ekonomskom okruzenju. Odatle nije moguca trajna i visoka ekspanzija izvoza i njegovo brzo dovodjenje na nivo koji je imao do 1990. godine. Situacija se narocito otezava istrajavanjem na ocuvanju rigidne organizacione i upravljacke strukture - tzv. velikih sistema - bez obzira na to da li zbog toga sto su oni pogodan instrument vlasti ili zbog njihove socijalne funkcije, koja ih dalje onesposobljava. U njih se neprekidno prelivaju (budzetskim ili parabudzetskim metodama) sredstva koja se uskracuju zdravim djelovima privrede, prije svega iz privatnog sektora, i time usporava njihova ekspanzija. Kao sto je receno, gubici, odnosno neprekidna destrukcija kapitala pospjesuje se ekonomskom politikom, a rezultat je neprekidni rast javnog duga (bez obzira na to da li je on kao takav i konstatovan) koji je vec dovoljno veliki zbog duga prema inostranstvu i deviznim stedisama - odakle slijede recesija i hiperinflacija u buducnosti.

Ekonomska politika privrednog rasta i stabilnih cijena koja se trenutno vodi, osim sto arbitrarno preusmjerava sredstva u neprofitabilne djelove privrede, povecavajuci gubitke i neprekidno povecava javni dug, fakticki povecava i inostrani dug, odnosno potrebu za prilivom inostranog kapitala: deficit tekuceg platnog bilansa u 1996. izinosio je 1,3 milijardu dolara, u 1997. (nemamo jos zvanicne podatke) se nasao u zoni izmedju 1,5 i 2 milijarde dolara; procjena je da za 1998. treba najmanje 2,2 milijarde dolara kapitala za pokrice tekuceg platnobilansnog deficita i obezbjedjivanje proklamovane ekonomske politike.

Servisiranje tog javnog duga u buducnosti zahtijevace da poreski prihodi budu veci od tekucih rashoda - slijedi (recesiono) povecano fiskalno opterecenje i inflacija kao metod ponistavanja dijela unutrasnejg duga.

Trzisna vrijednost kapitala jugoslovenske privrede je mnogo manja od onih predstava o njemu koje se javljaju prilikom razgovora o privatizaciji, bilo unutrasnjoj, bilo putem prodaje djelova nase privrede inostranstvu. Ako se podje od devizne vrijednosti toga kapitala na kraju 1995. godine (kada se devizni kurs moze smatrati realnim, buduci da je devalvacija izvrsena pred sam kraj godine) i ako se ta vrijednost uzme kao priblizna trzisnoj vrijednosti, pa se zatim iskljuce efekti revalorizacije u 1996. godini, kojom je, inace, vrijednost jugoslovenske privrede, uprkos neto gubitku, "povecana" za 28 milijardi maraka, i kada se uzmu u obzir neto gubici iz 1996 i (procijenjeni) za 1997. godinu, izlazi da vrijednost kapitala nase privrede ne prelazi, ili ne prelazi bitno, iznos od 20 milijardi dolara. Na drugoj strani stoji hipoteka od najmanje 15 milijardi dolara, koliko iznosi zbir duga prema inostranstvu i deviznim stedisama. Ovaj potonji se mora resavati, jer bez toga nema obnavljanja stednje, a bez domace stednje nikakav inostrani kapital ne moze obezbijediti investicionu aktivnost u zemlji (sto se moze obrazloziti i teorijski, a ne samo brojnim primjerima iz svjetske privrede). Na to se moze dodati i vise od jedne milijarde dolara dinarskog javnog duga - koji nema da plati niko drugi sem privreda.

To, drugim rijecima, znaci da je nasa privreda spontano, divlje, skoro vec privatizovana i da nema mnogo kapitala za prodaju i privatizaciju. Vjerovatno je to razlog, mada ne treba iskljuciti ni vec pomenutu medjunarodnu izolaciju nase zemlje, sto se neophodni priliv kapitala obezbjedjuje pretezno po dva kanala: prvi je rasprodaja trzista (davanje monopolskih prava kupcima) i drugi - prihvatanje prljavih tehnologija.

Sve naprijed navedene karakteristike djelovanja ekonomske politike i stanja u sistemu - prije svega monopolizacija privrede, dispariteti cijena i neadekvatna zastita - ne samo da produbljuju strukturne disproporcije i pospjesuju destrukciju kapitala vec ce se u trenutku dizanja spoljnog zida sankcija pojaviti kao ozbiljna prepreka integrisanju nase privrede u svjetsko trziste.

Sta dalje?

Nasa ekonomija ce, na ovaj ili onaj nacin, i u narednim godinama traziti relativno visoke deficite u tekucem platnom bilansu, odnosno - obiman priliv inostranog kapitala. Pitanje je samo na sta ce taj kapital biti usmjeren.

O zadrzavanju ili cak poostravanju spoljnog zida sanckija i trosenju kapitala na dosdasnji tip ekonomske politike na ovom mjestu ne treba ni govoriti. Horizont se u tom slucaju, sem na ovu, prostire jos na najvise dvije godine, posle cega slijedi slom te politike i tavorenje u jednom neefikasnom i arhaicnom distributivnom sistemu.

Varijanta ukidanja spoljnog zida sankcija i formalna integracija nase zemlje u svjetski finansijski, a kasnije i trgovinski sistem, jeste potreban uslov naseg pozeljnog razvoja, ali ne i dovoljan uslov. Da bi se obezbijedio optimalni scenario, po kome bi u narednih deset godina nasa privreda ostvarila stopu rasta u prosjeku oko 6% godisnje (sa ubrzanjem do 9% pri kraju perioda), povecavajuci udio izvoza na 50-55% drustvenog proizvoda, bilo bi neophodno da se u ovoj i narednih sedam godina obezbijedi priliv kapitala reda velicine 15 milijardi dolara (blizu dvije milijarde dolara godisnje, sa smanjivanjem ovog iznosa i tekuceg platnog deficita u drugoj polovini desetogodisnjeg perioda), uz uslov da se obezbijede i sve unutrasnje pretpostavke na podrucju sistema i ekonomske politike koje bi pogodovale otvaranju nase privrede i nasem ukljucivanju u svjetske ekonomske tokove. To znaci napustanje koncepcije autarhicne privrede - liberalizaciju spoljnotrgovinske razmjene, nesmetan transfer kapitala, liberalizaciju cijena - sto je u suprotnosti sa monopolizovanom privredom i postojecim disparitetima cijena (ispravljanje dispariteta cijena znaci njihov porast). Zatim, ekonomsku politiku zasnovanu na makroekonomskom upravljanju, osloboditi brige o pojedinacnim preduzecima i uticaja interesnih grupa, nezavisnu centralnu banku, jedinstveno trziste. Dalje, to trazi poviseni rejting zemlje i stimulativne uslove za ulaganje u nju, sto znaci eliminaciju sada visokih nekomercijalnih rizika (korupcija, neprestane promjene uslova privredjivanja, nered u pravnom poretku). Nuzna je sanacija bankarskog sistema (a ne njegova centralizacija), uvodjenje trvdog budzetskog ogranicenja. I - posebno - preduzetnistvo, oslonjeno na trziste rada koje ce funkcionisati uporedo sa sistemom socijalne zastite i "izvuci" socijalnu funkciju iz preduzeca.

Na dva podrucja su nuzne urgentne intervencije. Prvo je proces privatizacije uz dinamican razvoj preduzetnistva. Spontana privatizacija bi morala da se prekine, a da se ukupna privatizacija podvede pod potpuno transparentna pravila igre. Neophodno je opste intenziviranje procesa privatizacije i ukoliko nije moguce uciniti neophodne korake u pravcu konvergencije republicke zakonodavne regulative iz oblasti privatizacije, vise je nego nuzno uspostavljanje i razvijanje jedinstvenog trzista kapitala na nivou Savezne drzave. Drugo je podrucje fiskalnog sistema i javne potrosnje i to obostrano i - poreski sistem i prava na potrosnju. Prema procjenama, evidentirani prihodi za javnu potrosnju u prosloj godini premasili su 55% drustvenog proizvoda; kada se tome prikljuce i one obaveze koje nijesu ispunjene -prava na potrosnju penju se na dvije trecine drustvenog proizvoda, sa tendencijom daljeg rasta. To iziskuje brze i radikalne promjene koje podrazumijevaju i generalnu redukciju svih prava i selektivnu redukciju u pojedinim domenima.

II DIO

URGENTNE MEDJUNARODNE INICIJATIVE SR JUGOSLAVIJE

I EVROPSKA UNIJA - VODECI STRATESKI PARTNER SRJ

1. Institucionalni rezim odnosa EU i SRJ. Bivsa SFRJ je imala jedan od najpovoljnijih institucionalnih aranzmana sa EU (EEZ), koji je uvazavao specifican polozaj Jugoslavije kao nesvrstane, evropske i mediteranske zemlje u razvoju, sto je isticano u svim kontaktima sa EEZ tokom 80-tih godina.

SFRJ je clanom 15 Sporazuma o saradnji stekla pravo da izvozi industrijske robe porijeklom iz Jugoslavije u Zajednicu "bez kvantitativnih ogranicenja ili mjera istog dejstva, oslobodjenih carina ili taksa istog dejstva", cime je obuhvaceno 75% do 80% tadasnjeg industrijskog izvoza.

2.

Jugoslavija u EU nakon suspenzije aranzmana o saradnji. Kao rezultat suspenzije insistitucionalno-pravnih aranzmana sa EU, ukljucivsi dodatne efekte sankcija Savjeta bezbjednosti UN, po ukupnom obimu trgovinske razmjene sa EU, SRJ se nasla "tek na devetom mjestu medju 15 zemalja Centralne i Istocne Evrope. Ona je tek na 12 mjestu po obimu izvoza u EU (iza nje su samo Estonija, Albanija i BiH). Izvoz SRJ u EU u 1996. godini je bio cak sedam puta manji nego izvoz Slovenije i cetiri puta manji nego izvoz Hrvatske u EU (u 1995). Po obimu razmjene po stanovniku, SRJ, je sa oko 217 USD razmjene po stranovniku, na pretposlednjem mjestu medju zemljama Centralne i Istocne Evrope (iza nje je samo ratom opustosena BiH)."

Izvoz SRJ u Evropsku uniju, u periodu 1990-1996, opao je sa 2,6 na 0,6 milijardi USD, a uvoz sa 3,1 milijardi na 1,7 milijardi USD, a istovremeni pad pokrivenosti uvoza izvozom sa 77% na svega 33%. Veoma izrazeno osorimasenje asortimana i porast udjela nisko vrednovanih proizvoda ogleda se u cinjenici da su u 1996 i 1997. godini svih deset najvaznijih proizvoda u izvozu SRJ na trziste Unije bili sirovine ili proizvodi vrlo niskih faza prerade.

3.

Neki geostrateski parametri odnosa SRJ i EU. Kada je rijec o geostrateskom aspektu odnosa SRJ i EU, bitno je istaci dva momenta.

Prvo, SRJ se nalazi u sredistu zone institucionalnog, politickog i vojno bezbjedonosnog prakticno hermetickog okruzenja od strane Unije: Italija i Grcka su clanice EU, Slovenija i Madjarska su apsolvirani kandidaati za puno clanstvo u Uniji, a Bugarska i Rumunija su, preko tzv. evrpskih sporazuma, pod institucionalnim, trzisnim i finansijsko-tehnoloskim kisobranom Unije.

Drugo, unutar tog evrospsko-natovskog prstena, SRJ je sudbinski uklijestena unutar dva etnicko-istrojski eksplozivna bermudska trougla, koji se medjusobno preklapaju: a) oko kosovskog sindroma, u trouglu Albanija-Makedonija-SRJ i b) oko bosanko-muslimanskog sindroma, u trouglu Hrtvatska-BiH -SRJ. Pri tome, SRJ je izolovana i bez ozbiljnije i trajnije geostrateske podrske, osiromasena, ali i bez sopstvene vizije, snage i volje za definisanje i sprovodjenje medjunarodno prihvatljive i na dugi rok odrzive strategije.

4.

Sta je EU u svjetskoj trgovini i koji je njen relativni znacaj za trgovinske partnere u okruzenju SRJ? EU (15) je ubedljivo najsnazniji institucionalno uredjen trgovinski blok u svijetu, sa uvoznim kapacitetom od 579,3 milijarde ekija u 1996. godini izvan prostora EU (1988 369,8 milijardi ekija) sa 373 miliona potrosaca velike kupovne moci.

Tom visoko integrisanom trzistu snazno gravitiraju prakticno svi nasi sadasnji i potencijalni trgovinski partneri van Evropske unije institucionalno povezani sa Unijom konzistentnom mrezom sporazuma o asocijaciji, trgovinskoj saradnji ili partnerstvu i saradnji: susjedi (Albanija, Makedonija, Bosna i Hercegovina, Hrvatska, Bugarska i Rumunija), zemlje tzv. Visegradske grupe (5), Mediteranske zemlje (12), Ruska Federacija i vecina clanica Zajednice nezavisnih drzava.

U Barseloni je 1995. formulisano novo EU - mediteransko partnerstvo, koje predvidja, pored slobodnog pristupa trzistu industrijskih proizvoda i limitiranog pristupa trzistu poljoprivrednih proizvoda, znacajnu finansijsku pomoc (budzetska podrska i Evropska investiciona banka) sa tezistem na podrsci transformaciji proizvodne strukture i rastu izvodnih performansi.

Kada je rijec o zemljama Centralne i Istocne Evrope, primjera radi, kao rezultat institucionalnog uredjenja odnosa sa Unijom, kao i pratecih eformi, Poljska je u periodu 1988/96 skocila sa 21. na cetvrto mjesto medju izvoznim partnerima EU, a Cehoslovacka sa 26. na 8. mjesto.

Naime, u ukupnom izvozu Madjarske u 1997. godini (15,7 milijardi USD) udio EU iznosio je 70%, a u uvozu 62%; U izvozu Ceske Republike EU je ucestvovala sa 55%, a u uvozu sa 61%.

Interesantno je da je skoro polovinu izvoza Ruske Federacije, u 1997. godini, van Zajednice nezavisnih drzava, cinio izvoz u zapadnu Evropu, odnosno procentualno je bio skoro dvostruko veci nego izvoz u ZND.

5.

Tzv. regionalni pristup EU saradnji sa zemljama Jugoisticne Evrope (i SRJ). Nakon visegodisnje konfuzije u pogledu strategije EU prema prostoru bivse Jugoslavije februara 1996. Savjet ministara usvojio je zakljucke o tzv. regionalnom pristupu saradnji sa zemljama Jugoistocne Evrope /(JIE), koji obuhvata nove drzave nastale na prostoru bivse Jugoslavije, bez Slovenije, i Albanije, sa kojima EU nema zakljucene sporazume o pridruzivanju.

Prema zemljama JIE uspostavljena su dva rezima: a) prema Makedoniji i Albaniji, sa kojima EU ima zakljucene ugovore o trgovini i saradnji, i b) prema SRJ, BiH i Hrvatskoj, kao zemljama koje su direktno ili indirektno bile involvirane u ratu na prostoru bivse Jugoslavije.

Za SRJ, Hrvatsku i BiH postavljeni su prakticno identicni uslov i polazeci od implicitne teze da put do mira ide preko ekonomije, a put do ekonomije ide preko mira, odnosno uspostavljanja sistema saradnje, povjerenja i dobrosusjedstva.

Aprila 1997. godine "kodifikovani" su uslovi za fazno (4 odnosno, 5 faza) institucionalno uredjenje odnosa sa EU. Prva faza, sa najblizim uslovima, odnosi se na primjenu "autonomnih trgovinskih mjera", a druga za primjenu programa "PHARE".

Treca faza predvidja pocetak pregovora o zakljucenju sporazuma o saradnji, koja se shvata kao evolutivan proces, uz prethodno ispunjenje deset uslova: 1) omogucavanje povratka izgjeglica, 2) repatrijacija drzavljana koji ilegano borave u zemljama EU, 3) postovanje mirovnih sporazuma, ukljucujuci saradnju sa Tribunalom za ratne zlocine, 4) angazman na demokratskim reformama i postovanje ljudskih i manjinskih prava, 5) odrzavanje slobodnih i postenih izbora i postovanje njihovih rezultata, 6) nepostojanje diskriminatornog tretmana ili progona manjina od strane vlasti, 7) nepostojanje diskriminacije ili progona nezavisnih medija, 8) sprovodjenje prvih koraka u ekonomskim reformama (privatizacija, ukidanje nekih kontrola cijena), 9) dokazana spremnost za razvoj dobrosusjedskih odnosa, 10) uskladjenost sporazuma SRJ i Republike Srpske, odnosno sporazuma Federacije BiH i Hrvatske sa Dejtonskim sporazumom. Za SRJ se postavljaju jos dva dopunska uslova: a) saradnja na sprovodjenju Dejtona kada je rijec o BiH, ukljucujuci i pitanje izrucenja ratnih zlocinaca Haskom tribunalu, i b) stvarni dijalog sa kosovskim Albancima, zakljucenje sporazuma o saradnji i davanje "sirokog stepena autonomije Kosovu", koji prevazilazi standarde u pogledu postovanja manjinskih prava.

Bez obzira na formalnu rigidnost navedenih uslova, novija iskustva ukazuju na mogucnost fleksibilnog tumacenja i gradualistickog njihovog ispunjavanja, pod pretpostavkom da se postigne strateska saglasnost o ciljevima i namjerama SRJ.

6.

Aktivna strategija SRJ prema ostalim projektima (sub)regionalne integracije u Evropi. Ovako komponovan regionalni pristup EU, ocigledno polazi od procjene da bez simultanog i cjelovitog strateskog usmjerenja pet zemalja JIE ka radikalnoj i sveubouhvatnoj evropeizaciji - u politickom, pravnom, institucionalnom, ekonomskom, bezbednosnom i, prije svega, civilizacijskom smislu - ne moze se ocekivati trajnija politicka stabilizacija prostora, vidljiviji oporavak i prosperitet cijelog prostora JIE, u kojem se istorijski ukrstaju razlicite kulture i geostrateski interesi.

Dugorocni je interes Jugoslavije da se u odnosu na navedeni evropski paket uslova hitno opredijeli, uz jasno definisanje "nacionalnih" prioriteta, na konsesualnoj osnovi, u okvirima realno moguceg i pozeljnog.

To otvara pitanje da li SRJ treba da bude i ostane zarobljenik istorijskih hipoteka, slijedeci logiku iznudjenih i zakasnjelih politickih izbora, unutar skucenog i sve ogranicenijeg manevarskog prostora?

U odgovoru na to pitanje, kada je rijec o EU, Jugoslavija mora postaviti i znatno ambiciozniju i aktivniju strategiju prema cjelokupnom procesu integracije Evrope, polazeci od, uslovno receno, statusnog kontinuiteta prethodne Jugoslavije. To podrazumijeva redefiniciju nase pozicije prema tri paralelna (sub) regionalna integraciona toka u Evropi, koji se ukrstaju upravo na prostoru Jugoslavije:

- formulisano je novo EU-mediteransko partnerstvo (12 zemalja), izrazeno u tzv. barcelonskom dokumentu o saradnji (28. novembar 1995), koji se odnosi i na zemlje koje su ili koje bi mogle biti znacajni partneri SRJ (Egipat, Turska, Izrael, Kipar i Malta);

- uz podrsku EU uspostavljena je Centralnoevropska zona slobodne trgovine - CEFTA pet zemalja (tzv. Visegradska grupa), pri cemu je svaka od njih (Poljska, Ceska Repubika, Slovacka, Madjarska i Slovenija) bila i mogla bi biti relativno znacajan partner SRJ, sa solidnim medjusobnim poznavanjem i povezanoscu trzista;

- americki veoma ambiciozni regionalni projekat SECI - Juznoevropska inicijativa za saradnju, koji obuhvata 12 zemalja, odnosno trzisni i razvojni potencijal 150 miliona stanovnika, prakticno je nezamisliv bez SRJ, s obzirom na to da u svom programu pokriva regionalne projekte u oblasti transporta, telekomunikacija, zastite zivotne sredine, energetike, finansiranja malih i srednjih preduzeca, infrastrukture, kao i razvoj Dunavskog sliva.

Taj projekat regionalnog povezivanja najmanje je politiziran i spusten je na konkretnu poslovnu ravan zainteresovanih partnera, na nivou preduzeca, regiona, privrednih asocijacija i drzave (privredne grane), veoma je fleksibilan i otvoren za razlicite poslovne kombinacije i preduzetnicke inicijative. Taj projekat je komplementaran sa drugim projektima subregionalne integracije u Evropi.

7.

Moguce inicijative SRJ za institucionalno regulisanje odnosa sa EU. Institucionalno uredjenje odnosa sa EU, nema samo znacaj sa stanovista olaksanog pristupa trzistima 15 zemalja clanica, nego znatno siri i trajniji stsrateski znacaj. Izmedju ostalog, evropski kisobran neophodan je Jugoslaviju i funkciji:

- obezbjedjenja efikasnije promocije i podrske nasih potreba i ambicija prema MMF, SB i STO, kao i u sistemu UN;

- jacanja partnerske pozicije prema SAD u oblasti finansija i novih tehnologija, kao i prema Ruskoj Federaciji u oblasti energetike i intermedijarnih proizvoda i tehnologija;

- zastite od aktuelnih i dolazecih ekstremizama, na etnickoj osnovi, pod pritiskom rastucih demografskih neravnoteza, na stetu SRJ;

- ubrzanja ekonomske reintegracije prostora prethodne Jugoslavije, odnosno veceg koriscenja kapaciteta, zaposljavanja, povecanog investiranja;

- snizenja socijalnih, psiholoskih, i ekonomskih troskova neizbjezne tranzicione recesije, odnosno strukturnih promjena i prilagodjavanja;

- podizanja razvojnih, socijalnih, duhovnih i vrednosnih performansi za prevladavanje tehnoloskog zaostajanja, socijalne i politicke fragmentacije, siromastva, spoljnih (platni bilans) i unutrasnjih (javna potrosnja) neravnoteza, sve u cilju priprema za izazove i rizike XXI vijeka;

- za otvaranje koridora ka tri navedena (sub) regiona koji snazno gravitiraju Uniji (susjedi, Centralna i Istocna Evropa i Mediteran).

Polazeci od toga, evropska opcija Jugoslavije, u datim realnostima, morala bi da se operacionalizuje kroz sledece urgantne aktivnosti i inicijative SRJ:

I Usvajanje na nivou Savezne skupstine Deklaracije o odnosima SRJ sa EU, odnosno Povelje o ciljevima i namerama prema EU (rok 15. maj 1998.);

II Pokretanje inicijative prema EU za zakljucenje Sporazuma o partnerstvu i saradnji, koji bi obuhvatio tri programske cjeline:

1) uspostavljanje autonomnih mjera kroz olaksice; 2) pristup programu PHARE, za tehnicku i finansijsku pomoc u funkciji: a) priprema za pregovore sa STO, b) priprema za pregovore sa MMF i SB, c) izradu projekta zone slobodne trgovine, poslovanja i kretanja u JIE (rok juni 1998);

3) podrska EU uclanjenju SRJ u - u Savjet Evrope, - u OEBS (rok oktobar 1998) - u Ujedinjene Nacije.

III Zajednicko EU-SRJ usaglasavanje platforme kriterija i procedura za pocetak pregovora o pridruzivanju SRJ Uniji (rok 31. decembara 1998)

IV Pregovori i zakljucenje sporazuma o pridruzivanju, po uzoru na tzv. Evropske sporazume, analogno sporazumima koje imaju Bugarska i Rumunija (rok 31. decembar 1999. godine).

II LIBERALIZACIJA TRGOVINE I POSLOVANJA SA "NOVIM" SUSJEDIMA OPSTI I PRETHODNI USLOV EKONOMSKOG OPORAVKA I STABILIZACIJE SRJ

Bez obzira na to sto je bivsa SFRJ bila zemlja clanica - osnivac GATT-a (Opsteg sporazuma o carinama i trgovini) i po tom osnovu korisnik klauzule najveceg povlascenja, kao i to da je imala preferencijalni status na trzistu 12 zemalja clanica EEZ i bila vodeci uzivalac Opste seme preferencijala za zemlje u razvoju itd, koeficijenat izvoza SFRJ u 1989. godini iznosio je svega 23% drustvenog proizvoda.

Iste godine, bivse republike ucestvovale su u isporukama Srbije sa 52% i Crne Gore 50,6% drustvenog proizvoda (Hrvatska 56,7%), Makedonija cak 72,1%). Iz toga, nesporno, proizilazi cinjenica da reaktiviranje ekonomske saradnje sa "novim" susjedima (bivsim YU republikama) ima presudni znacaj za brzi i postojani oporavak proizvodnje, odnosno porast zaposlenosti i standarda stanovnistva.

Nakon sankcija (1996), trgovina SRJ sa Makedonijom i BiH (Republika Srpska) dostigla je visoko ucesce u, inace veoma redukovanoj, ukupnoj spoljnoj trgovini SRJ, u izvozu 32,1% i u uvozu 10,8%. Tako, na primjer, izvoz u BiH (RS) i Makedoniju znatno premasuje ukupni izvoz u Bugarsku, Madjarsku i Grcku: 592 prema 188 miliona USD. Ipak, izvoz u BiH i Makedoniju tokom 1996. cini svega 12,7% ukupnog izvoza SRJ ostvarenog u 1989. godini, odnosno 4,3% drustvenog produkta SRJ u 1996. godini i oko 2% DP u 1989. godini.

Analiticari ukazuju na to da postoji manje-vise zajednicki ekonomski interes drzava na prostoru prethodne Jugoslavije za sto brzu liberalizaciju trgovine i poslovanja, odnosno reaktiviranje trgovinskih tokova. Pri tome, sagledavaju se sledeci razlozi:

- proizvodni kapaciteti u novim drzavama bivse Jugoslavije izgradjeni su za trziste od 23 miliona potrosaca, identicnih ili slicnih potrosackih preferencija;

- decenijama su stvarane reprodukcione medjuzavisnosti putem poslovnih komunikacija i investicionih projekata u okviru tada jedinstvenog ekonomskog prostora;

- sve zemlje su suocene sa velikom oskudicom kapitala, umanjenim investicijama ili destrukcijom kapitala, tehnoloskim zaostajanjem;

- zbog ratnih dogadjanja i medjuetnickog nepoverenja sve zemlje u prostoru prethodne Jugoslavije (izuzev Slovenije) su zone visokih nekomercijalnih rizika za ozbiljnije strane ulagace;

- zajednicka infrastruktura (putevi, plovni vodotokovi, elektromreza...), lokacione prednosti u odnosu na trece zemlje i veoma dobro medjusobno poznavanje trzista i jezika.

Realnosti upozoravaju da su neke zemlje (narocito Slovenija) preusmjerile trgovinu na alternativna trzista i dostigle odredjeni stepen supstitucije uvoza (narocito Hrvatska).

Ako se uzmu u obzir svi ti faktori, uz pretpostavku liberalizacije trgovine i poslovanja i uspostavljanja klime povjerenja, moglo bi se ocekivati da se postepeno, nakon pet godina dostigne oko 1/3 nivoa razmjene (isporuka - nabavki roba i usluga) iz 1989. godine. To bi za SRJ znacilo dodatni izvoz od oko 4,0 milijarde USD, odnosno odgovarajuci uvoz, sto bi moglo da generira godisnji prirast drustvenog produkta od oko 2 milijardi USD, i, u narednih 4-5 godina, rast efektivne zaposlenosti od oko 500 hiljada lica, porast budzeta (odnosno sredstava za socijalne transfere i drustvene sluzbe - penzije, zdravstvo, obrazovanje, vojska...) za oko 5 do 6 milijardi USD, sto bi svakako olaksalo neizbjezno fiskalno prilagodjavanje i rasterecenje privrede bez ugrozavanja socijalnih funkcija.

SRJ mora pokrenuti inicijativu da se umjesto ili naporedo sa jalovim diskusijama o sukcesiji, artikulise jedna konzistentna aktivna strategija medjunarodne zajednice u cilju podrske:

- uspostavljanju zone slobodne trgovine i poslovanja izmedju drzava na prostoru prethodne Jugoslavije, zakljucivnjem bilateralnih aranzmana pod okriljem EU i STO, ukljucujuci liberalizaciju viznih rezima, ukidanje ili ublazavanje administrativnih strogih procedura na granicama (rok 31. decembar 1998. godine);

- zakljucivanje bilateralnih sporazuma: a) o izbjegavanju dvostrukog oporezivanja i b) o zastiti i podsticanju investicija. Svakako, uvodjenje konvertibilnih valuta u svakoj od zemalja bitno bi olaksalo platni promet medju "novim" susjedima.

U drugoj iteraciji identicni programi bili bi neophodni i za ostale zemlje na Balkanu, svakako u nesto duzoj projekciji vremena (3 godine), paralelno sa razrjesavanjem istorijskih i aktuelnih psiholosko-politickih hipoteka.

III POVRATAK SRJ NA SVJETSKO TRZISTE KAPITALA

1. Sa stanovista povratka SRJ na medjunarodno trziste kapitala bitna su cetiri kompleksa finansijskih bilansa koji predodredjuju presudni znacaj i urgentnost konsolidacije odnosa sa MMF i, sledstveno, sa ostalim kljucnim akterima medjunarodnog monetarnog i finansijskog sistema:

- spoljni dug preko 10 milijardi USD, - stara devizna stednja oko 5 milijardi USD, - unutrasnji dug reda velicina oko 10% drustvenog produkta, - potrebe za likvidnim, obrtnim i fiksnim, kapitalom, odnosno pokrice deficita tekuceg platnog bilansa u funkciji odrzanja umjerenog ritma oporavka i servis kamata na spoljni dug, reda velicina 1,9 milijardi USD godisnje, tokom narednih sedam do osam godina.

2. U prethodnoj Jugoslaviji, koja je imala liberalizovan rezim za strana ulaganja u periodu 01.01.1989. godine - 31.12.1991. (tri godine), zakljuceno je 5.728 ugovora o stranim ulaganjima, sa ukupnom ugovorenom vrednoscu od 4,068 milijardi DEM, od cega se 66,8% odnosi na mjesovita preduzeca, 20,5% na sopstvena preduzeca stranih lica i 20,7% zajednicka ulaganja (koja su po vrednosti ucestvovala u ukupno ulozenim sredstvima sa preko 40%). Interesantno je da se u oko 91,1% slucajeva radi o pojedinacnim ulaganjima, ispod jedan milion maraka.

Po porijeklu strana ulaganja pretezno su poticale iz EEZ i EFTA (56,1% i 25,6%). U ukupnim stranim ulaganjima u prostoru bivse Jugoslavije Srbija je ucestvovala sa 46%, a Crna Gora sa 3%.

U periodu 1991-1995 godine (5 godina) ukupna strana ulaganja u SRJ iznosila su 1.051 milijardi DEM (u 1989, 1990, 1991 - 1.989 milrd. DEM).

Od januara 1996. godine do juna 1997, tokom perioda od 18 mjeseci, zakljuceno je 1.757 ugovora o investiranju, u ukupnoj vrijednosti od 1,87 milrd DEM, sa tezistem na mjesovitim preduzecima (61,41%).

Nasuprot rapidnom opadanju stranih ulaganja u SRJ tokom zadnjih deset godina, ulaganja u zemljama Centralne i Istocne Evrope biljeze impresivni rast sa 367 miliona USD 1990. godine na 14 milijardi USD 1995. godine, tako da ukupna ulaganja tokom sedam godina u zemlje Centralne i Istocne Evrope dostizu vrijednost od 46 milijardi USD (poredjenja radi samo u 1996. godini u Kinu su usle investicije u visini od 42 milijarde USD). U ukupnim ulaganjima u zemljama u razvoju najvece je ucesce Zapadne Evrope, u prosjeku 60-70%.

3. Mora se poci od cinjenice da MMF ovjerava vizu za povratak Jugoslavije na medjunarodna trzista kapitala.

U slucaju Jugoslavije za clanstvo u MMF u pravnom i funkcionalnom smislu potrebno je ispuniti cetiri osnovne grupe uslova:

1.Formalni pravno-institucionalni uslovi obuhvataju: - clanstvo u OUN; - podrsku kvalifikovane vecine od 85% ukupnih glasova zemalja clanica, sto znaci da SAD sa glasackom kvotom od 18% mogu blokirati donosenje svake vaznije odluke Fonda; - uplatu svih zaostalih placanja i donosenje zakljucaka direktorijuma Fonda da je SRJ u stanju da ispunjava finansijske obaveze prema Statutu.

2.Uslovi koji cine paket tzv. spoljnjeg zida sankcija, koji su na prvi pogled politicke prirode, ali su kako se procjenjuje u Fodnu od bitnog znacaja za bezbjednost i rentabilnost potencijalnih ulaganja kapitala. - saradnja sa Haskim tribunalom i ispunjenje obaveza iz Dejtona; - ravnopravnost i autonomni status za albansko stanovnistvo na Kosovu; - okoncanje pregovora o sukcesiji; - medjusobno priznavanje drzava na prostoru bivse Jugoslavije; - demokratizaciju u Srbiji na osnovu preporuka OEBS-a.

3.Supstancijalni uslovi, odnose se na takozvane kriterije izvrsenja, preko kojih se obezbjedjuje stabilan, podsticajan i prosperitetan ambijet za poslovanje preduzeca i ulaganje kapitala. - jedinstven i uravnotezen devizni kurs; - nezavisna centralna banka; - fiskalno prilagodjavanje i finansiranje javne potrosnje iz realnih izvora; - liberalizacija rezima spoljne trgovine; - sprovodjenje procesa privatizacije; - ostre mjere stednje; - ravnotezne cijene i kamate.

4.Instrumentalni uslovi za efikasno ukljucivanje SRJ na medjunarodno trziste kapitala uglavnom su vezani za rehabilitaciju stednje i banaka, sto pretpostavlja u nasem slucaju, izmedju ostalog, i podjelu izvrsne, zakonodavne i sudske vlasti, vladavinu prava i zastitu povjerilaca. Rehabilitacija bankarskog sistema, izmedju ostalog, pretpostavlja: - svojinsko preuredjenje banaka, ukljucujuci svojinsko preuredjenje i finansijsko ozdravljenje komintentske strukture banke; - sanacija bankarskog sistema, uz ciscenje kontaminirane aktive i stavljanje pod sistem upravljivosti deviznog podbilansa, koji u aktivi i pasivi komercijalnih banaka dostize preko 80%; - vracanje stare devizne stednje, koje bi obnovilo povjerenje u bankarski sistem, odnosno aktiviralo stednju i kreditnu funkciju banaka; - vlasnicko, organizaciono i upravljacko povezivanje komercijalnih banaka sa stranim bankama; - razvoj finansijskih trzista i uigravanje odgovarajuce mreze aktera u funkciji mobilizacije i alokacije kapitala.

Na medjunarodnom planu, kada je rijec o rehabilitaciji bankarskog sistema, u funkciji povratka u sistem medjunarodnih monetarnih i finansijskih institucija, kao i obrnuto, potrebno je paralelno sa ispunjenjem minimuma politickih uslova, usaglasiti sa Londonskim i Pariskim klubom sporazum o otpisu makar 1/2 duga, a ostatak duga refinansirati sa grace periodom od najmanje 5 godina, uz kamatu ne vecu od 6%.

IV SRJ I NOVI UNIVERZALNI TRGOVINSKI SISTEM – SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA (STO)

1. Ukljucivanje SRJ u medjunarodni trgovinski sistem. Nekoliko bitnih momenata treba istaci u vezi sa osnivanjem STO:

- STO predstvalja bazicnu instituciju univerzalnog trgovinskog sistema: a) obuhvata 90% robne razmjene u svijetu, b) u Urugvajskoj rundi MTP, u okviru koje je formirana STO, ucestvovalo je 125 zemalja, za razliku od prve runde o osnivanju GATT-a kada su ucestvovale svega 23 zemlje i c) pored trgovine industrijskih roba, STO u svjetski "trgovinski sistem" integrise jos i poljoprivredu, tekstil i odjecu, usluge, strane direktne investicije od znacaja za trgovinu, industrijsku i intelektualnu svojinu.

- STO vrsi nadzor nad nacionalnim trgovinskim politikama, uspostavlja mehanizam zastite pravila i propisa medjunarodnog trgovinskog sistema, predstavlja forum za bilateralne (liste koncesija) i multilateralne pregovore.

- STO postaje dio uskladjenog djelovanja na planu uspostvljanja trgovinske, makroekonomske, privredno-sistemske (ukljuciujuci i privatizaciju) i razvojne discipline, u funkciji dalje globalizacije svjetske privrede.

U slobodnoj i redukovanoj interpetaciji, osnovni principi i postupci STO kao bazicne institucije univerzalnog "trgovinskog sistema" su:

- status najpovlascenije nacije, - nacionalni tretman, - mreza bilateralnih komercijalnih sporazuma o listama koncesija, - snizenje i konsolidacija carinskih tarifa, - tarifikacija necarinskih mjera, - unifikacija zastitnih politika (antidamping, sporazum o samozastiti...), - nacelo posebnog tretmana zemalja u razvoju.

Sporazum o osnivanju STO je otvoren i za zemlje koje nisu ucestvovale u Urugvajskoj rundi MTP, ali su nove zemlje koje pristupaju STO duzne da retroaktivno ponude koncesije i preuzmu obaveze precizirane na dan stupanja na snagu Sporazuma. Za Jugoslaviju to konkretno znaci da nasa zemlja mora da prihvati Sporazum od momenta njegovog stupanja na snagu za zemlje potpisnice, iz cega proizilaze dvije osnovne implikacije: a) sto je kasniji prijem i sporiji tok pregovora o pristupanju STO to se vise skracuje period za prilagodjavanje novim uslovima poslovanja, uz primjenu ostrijih skala liberalizacije i b) raste udio proizvodne strukture formirane u skladu sa uslovima poslovanja u rezimu zatvorene privrede, koji se mora ponistiti prelaskom na liberalizovane uslove poslovanja, sa srazmjerno visim socijalnim, psiholoskim i ekonomskim troskovima.

Jugoslavija je de facto iskljucena iz GATT-a 16. juna 1993. godine, a istovremeno propusten je i rok da se do 1. januara 1996. godine podnese zahtjev za pristupanje u STO, polazeci od insistiranja na medjunarodno pravnom kontinuitetu Jugoslavije. Cak i pod pretpostavkom da se od strane medjunarodne zajednice prihvati princip kontinuiteta, Jugoslavija ce morati da udje u slozeni mehanizam bilateralnih pregovora o koncesijama i obligacijama, sto je u nadleznosti zemalja pregovaraca, a ne STO. To znaci da nase eventualno oklijevanje da se podnese medjunarodno prihvatljiv zahtjev za pristupanje STO otezava pregovaracki polozaj i adaptibilnost jugoslovenske privrede.

Nuznost hitnog preduzimanja aktivnosti za pristupanje Jugoslavije STO proizilazi iz odredjenih okolnosti.

- Jugoslavija je trziste male apsorpcione snage, tako da je ekonomski neodrziva svaka orijentacija na samodovoljnost i autarhiju;

- pri visokom nivou upucenosti Jugoslavije na svjetsko trziste, koja ce rasti sa povecanjem sadasnjeg nivoa industrijske proizvodnje (u 1995. 37% nivoa iz 1989.) na nivo prije raspada Jugoslavije, nasi interesi kao male zemlje mogu biti zasticeni iskljucivo u okviru multilateralnog sistema. Ekonomski snaznije zemlje svoje interese stite putem zastitnih klauzula ugradjenih u poslovnim aranzmanima, posebno kada je rijec o kapitalu i novim tehnologijama.

Bez klauzule najpovlascenije nacije, koja je jedan od temeljnih principa STO, Jugoslavija bi morala da primjenjuje tzv. opstu tarifu koja je veca za oko 100% od prosecne konsolidovane tarife u sistemu STO.

2. Posledice razvojne i makroekonomske izolacije. Izmedju ostalog, katastroficne su veoma znacajne strateske implikacije odsustva trzisno odrzive, a socijalno podnosljive i prihvatljive razvojne orijentacije, sagledive za ovu priliku iz uporednih pokazatelja SRJ, Madjarske i Republike Ceske, triju zemalja sa priblizno istim brojem stanovnika (10,2-10,5miliona).

Efekti visegodisnje implementacije bitno redukovanog i deformisanog Avramovicevog programa, sa fiksnim kursom kao njegovim glavnim simbolom i sidrom, narocito su izrazeni u insuficijenciji izvoza, a time i uvoznog kapaciteta privrede primjerenog oskudnom stoku deviza. Uporedna analiza izvozno-uvoznih pokazatelja tri navedene zemlje, ukazuje na svu dramaticnost i pogubnost politike simoizolacije SRJ i trajnije orijentacije na fiksni kurs, sa zamrzavanjem strukturnih reformi. Uporedni podaci pokazuju da je po stanovniku - a covjek je uvijek jedinica mjere kada je u pitanju razvoj - izvoz SRJ po stanovniku iznosio prosjecno godisnje 177 USD, Ceske Republike 2.104 USD i Madjarske 1.470 USD, odnosno bio je u SRJ manji za 12 i 8 puta. Imajuci u vidu ograniceni kapacitet domace traznje, kao i to da ne postoji zvanicna stednja i da je amortizacija potrosena, sto znaci da nema pretpostavki za investicije, jedini generator moguceg postojanog ozivljavanja proizvodnje je izvozna (uvozna) traznja.

Kao rezultat, stopa nezaposlenosti u SRJ je 2,5 puta veca nego u Madjarskoj, a cak 7 puta vece nego u Ceskoj. Ako se uzme u obzir skrivena nezaposlenost SRJ (jer se kod nas ne primjenjuje princip tvrdog budzetskog ogranicenja), onda je stopa nezaposlenosti u SRJ cak 4. i 14. puta veca nego u Madjarskoj i Ceskoj Republici.

S tim u vezi katastrofalne posljedice su ne samo socijalne nego i demografske, sa efektima tzv. bijele kuge.

Niske izvozne (i uvozne) perfomanse narocito su izrazene u protivurjecnosti da je finansiranje (a to znaci i funkcionisanje) kljucnih socijalnih sluzbi (penzije, zdravstvo, obrazovanje, socijalna pomoc i vojska), sa jedne strane, postalo nepodnosljiv teret privrede, a istovremeno nivo finansiranja, kvaliteta i standarda tih funkcija je prakticno ispod svih uporedivih standarda u Evropi, sa druge. Na primjer: zdravstvo - izdaci za zdravstvo u SRJ iznose 9-10% DP, a u razvijenim privredama u prosjeku 7,7% (1995. godina) penzije kod nas ucestvuju do oko 17% u BDP, a u evropskim zemljama oko 12%, vojska - izdaci za vojsku kao procenat BDP su oko 7,5% a u svijetu iznose upola manje, oko 3,5%.

Takva razvojna orijentacija odrazava se i na pad uporednih perfomansi nasih preduzeca. Tako, medju prvih 10 preduzeca rangiranih po vrijednosti prodaja (1996) u zemljama Centralne i Istocne Evrope, Jugoslavija nema ni jedno preduzece, Madjarska ima 1, a Ceska Republika 2. Medju prvih 50 preduzeca SRJ takodje nema ni jedno, Madjarska ima 6, a Ceska 10 Medju prvih 100 preduzeca SRJ ima svega dva (67. i 93. mjesto), dok Madjarska ima 11, a Ceska cak 24.

III DIO

OSNOVNE EKONOMSKE POLITIKE U PRELAZNOM PERIODU - TEZE

Do stvaranja uslova za integraciju u Evropski ekonomski prostor i u svjetski finansijski i trgovinski sistem treba preduzeti mjere koje bi isle u susret liberalizaciji i bile na liniji tranzicije i, istovremeno, usporile eroziju kapitala i povecanje javnog duga.

1. Interventni rez u javnoj potrosnji. Prihodi javne potrosnje sada zahvataju 56% DP (rijec je o bruto prihodima registrovanim u ZOP, ne postoji konsolidovani bilans). Sa dodavanjem u ZOP-u neevidentiranih prihoda (razne takse na el. brojila i sl.) moguce je da se udio prihoda penje na 58-60%. Na drugoj strani, zakonski konstituisana prava su veca, zbog cega se (po revidiranim procjenama) u 1996. i 1997. javio deficit u vidu neizvrsenih obaveza od oko 11 milijardi dinara (7-7,5% DP iz te dvije godine).

Neizbjezno je sistemsko fiskalno prilagodjavanje koje bi linearno smanjilo potrosnju u svim podsistemima i selektivno u pojedinim domenima, uz preraspodjelu prava unutar njih. Na drugoj strani - reforma poreskog sistema. Ovim bi se javna potrosnja svela na 40% drustvenog proizvoda (35% bruto domaceg proizvoda, GDP), uz mogucnost deficita do 3% GDP koji bi se finansirao prodajom drzavnih vrijednosnih hartija na trzistu.

U medjuvremenu, potrebno je odmah napraviti konsolidovani bilans i ici na interventni "rez", kojim bi se efektivna javna potrosnja svela na oko 45% drustvenog proizvoda, uz urednu isplatu korisnicima. Ovo bi zahtijevalo dopunske mjere (zastita najnizih penzija prosirivanje participacija u zdravstvu, redukcija odredjenih budzetskih izdataka). Ostatak, do visine zakonom garantovanih prava, pokrio bi se drzavnim obveznicama, sa kamatom koja bi varirala zavisno od eskontne stope.

Ovom operacijom bi se stvorio prostor za redukciju zbirnog fiskalnog opterecenja (porezi i doprinosi) za oko 20% u odnosu na postojece stanje. Glavno usmjerenje tog rasterecenja treba da bude na plate - opterecenje, sa sadasnjeg 1,15:1 moglo bi se svesti na o,6 do 0,7 : 1; prije svega ukinuti ili bitno umanjiti "akontacioni" porez na zarade (sadasnje oporezivanje zarada svodi se, u sustini, na oporezivanje gubitka), uvesti oporezivanje godisnjeg ukupnog prihoda gradjana. Ovom operacijom smanjuju se jedinicni troskovi rada i stvara motiv za prelazak dijela aktivnosti iz zone sive u legalnu ekonomiju (pomjeren prag rizika za ilegalno poslovanje).

2. Delimicno ispraviti disparitete cijena. prije svega cijene energenata i transporta. Cijene se moraju liberalizovati (i hrana); "antimonopolske" intervencije na cijenama su u najvecem broju slucajeva neutemeljene. Monopolska struktura se stvara u interesnim grupama -"sistemima" a predmet je i prodaja stranim investitorima. Potpuno liberalizovati izvoz.

Cijene energije, vode i sl. uzrok su stalnih gubitaka u ovim sistemima i sire nelikvidnost na cijelu privredu. Kreditni potencijal se u njima gubi, a na preostala sredstva se formiraju kamate koje su prohibitivne za bilo kakvu investicionu aktivnost.

3. Izvrsiti i redukciju spoljnotrgovinskog deficita, odnosno uvoza. Ona ce biti omogucena predlozenim mjerama u sferi javne potrosnje, ali trazi i napustanje iluzije visokih stopa rasta: veliki sistemi (tipa "Zastava") "jedu" budzetske dotacije, uvozni repromaterijal i kapital - utoliko vise ukoliko im brze raste proizvodnja - sve radi iluzije socijalnog mira (koji ce ipak na kraju biti narusen zbog povecanja javnog duga).

4. Banke. Ubrzati proceduru oko stare devizne stednje, sto je preduslov vracanja povjerenja u banke i drzavu. Ukinuti sve mjere ogranicavanja imalaca sredstava na bankarskim racunima da raspolazu svojim sredstvima. Na primjer, ogranicenje gradjanima da trajnim nalogom za prenos sredstava sa ziro na tekuci racun (na 500 dinara dnevno) upravo je stupidna mjera. Sve mjere koje su usmjerene na ogranicenu konverziju ziralnog u gotov novac mozda pruzaju komfor nekompetentnim poreskim organima, ali su kontraproduktivne i smanjuju povjerenje u banke.

Inace, na sustinskoj sanaciji bankarskog sistema ne moze se mnogo uciniti bez eksternog kapitala i uvodjenja tvrdog budzetskog ogranicenja. Striktna finansijska disciplina, pored ostalog, zahtijeva otklanjanje dispariteta cijena i napustanje iluzije oporavka proizvodnje "velikih sistema". Nju treba zamijeniti socijalnim programom. Trosak za to je manji od gubitka kapitala.

Postojeci kreditni potencijal vec sada treba vezati za profitabilnost proizvodnje (ukljucujuci i privatni sektor). Dakle - napustiti politiku podsticanja proizvodnje radi same proizvodnje, po cijenu erozije kapitala. Otklanjanjem cjenovnih dispariteta i iskljucivanjem nesolventnih korisnika kredita smanjice se i kamatne stope.

5. Socijalnim programom neophodno je omoguciti zbrinjavanje radnika, i to ne samo iz "mrtvih" kapaciteta vec i tehnoloskih viskova iz preduzeca koja mogu uspjesno da rade (smanjenje jedinicnih troskova rada).

6. Moze se i u ovom okruzenju i pravnom sistemu - sudskom praksom - unaprijediti zastita ugovora.

Podgorica, april 1998. godine